๐‘ฎ๐’“๐’‚๐’…๐’–๐’‚๐’”๐’‚๐’–๐’ ๐‘ณ๐’‚๐’๐’” ๐‘ญ๐’Š๐’๐’‚๐’ ๐’ƒ๐’‚ ๐‘ฌ๐’”๐’‡๐’๐’“๐’”๐’–, ๐’Ž๐’‚๐’Š๐’ƒ๐’† ๐‘ฒ๐’๐’Ž๐’†๐’”๐’‚ ๐’ƒ๐’‚ ๐‘ฌ๐’”๐’‡๐’๐’“๐’”๐’– ๐’๐’†๐’ƒ๐’† ๐’Š๐’•๐’‚ ๐’ƒ๐’โ€™๐’๐’• ๐’๐’Š๐’– ๐’•๐’‚๐’ ๐’Š๐’‰๐’‚ ๐’Ž๐’๐’“๐’Š๐’” ๐’Š๐’…๐’‚ ๐’๐’†โ€™๐’†.

30 January 2026

Maliana, 30/01/2026 ETI Maliana, Graduasaun atu hafanun ita nia oan Graduadu sira hodi hatudu katak graduasaun laos parte final ba nia estudu maibe, dalan seidauk termina katak remata maibe estudante orientadu iha regra no iha gia husi profesor/a sira, wainhira gradua ona profesaun sira neโ€™e laiha ona.

Graduasaun la signifika katak aprende ka esforso hotu ona maibe graduasaun maka etapa ida nebe termina hodi lori ita ba etapa seluk nebe tuir mai no desafiu boโ€™ot sei hein hela ita iha oin neba. Katak esforso laos hahu ohin depois graduasaun estudante tenque para ona lae… ita hahu iha ita nia vida moris maka ohin ona tamba iha tempo ida neโ€™e maka ita sei hasoru desafius oi-oin, tamba ita sei sai biblioteka moris hodi emo hotu sei konsulta signifika kompletu husi tema ida neโ€™e maka โ€œ Graduasaun laos final ba esforsu, maibe komesa ba esforsu nebe ita boโ€™ot liu tan iha moris ida neโ€™e.โ€  Ho ida neโ€™e hatudu katak imi laos ona iha profesor/a sira nia okon maibe separa ona ho profesor/a sira, tamba obrigasaun ita boโ€™ot tenque hamrik mesak ona iha ita boโ€™ot nia ain leten, hodi bele hare ba ita boโ€™ot nia futuru.

Atu fo duni intesaun nebe klean tuir nia kontestu katak uma neโ€™e hamrik persija nia fundasi nebe maka forte.

Iha diskursu Secretario Asunto Sosiais nebe partisipa iha serimonia Graduasaun hateten katak hare ba lia fuan nebe maka hakerek ona katak โ€œAmi Sei la Haluhaโ€ hatudu katak ohin gadua no remata iha fatin ida neโ€™e hanoin fali saida maka aban hau atu halo, hodi fo hela mensajen ba graduadu sira katak responsabilidade boโ€™ot ida katak persija hatudu atetude dedikasaun nebe durante neโ€™e imi hetan. Hare ba era teknolojia nebe modernu ona persija mos adopta ho kondisaun nebe bele motiva no hanorin ita hodi bele hakat itua-ituan tuir kbiโ€™it nebe ita iha maibe labele obriga aโ€™an atu sai hanesanema seluk.

Maliana, 13 de Janeiro 2026 hetan visita kortezia husi S.E Presidente da Republica de Timor Leste iha Escola Colegio Infante de Sagres Maliana, akompanha mos visita especial ida neโ€™e Secretario Municipal dos Asunto Sosiais, Administrador Posto Maliana, Diretor/a Servico Municipal, Presidente CCLN Bobonaro, Comandante Policia PNTL Bobonaro, Comandante Forca F-FDTL Destakamento Tunubibi.

Iha visita espesial refere S.E Presidente da Republica hatoโ€™o hela mensajem ba estudante hotu katak: atu sai ema nebeโ€™e matenek, kualitativo no responsabildade persija Estuda-Estuda no Estuda makaโ€™as, atu nuneโ€™e ba futuru bele ukun rai ida neโ€™e ho dedikasaun nebe diak. Hare ba tempo ida agora iha ita nia rai neโ€™e titulu ba Diploma, Lisensiatura, Majestrado no Dotoramento komesa barak dadaun ona, diferensia ho tempo uluk ita nia rekursu ba hirak neโ€™e menus no sei laiha, hirakk neโ€™e kaer ukun tamba lideransa nebe uluk kontribui ba nasaun ida neโ€™e hahu kedan husi 1975 toโ€™o 1999 toโ€™o mai fali lideransa nebe hahu iha 2002 wainhira maun boโ€™ot Xanana sai Presidente da Republica no Dotor Mari Alkatiri sai nudar Primeiro Ministro, simu ba ida neโ€™e nebe konsekuensia,violensia noventa nove sunu aโ€™at hotu ahu kedesan deit makai ha, hahu husi neba toโ€™o tama ASEAN.

Agradece tebe-tebes ba uma kreda/igreja. Tamba igreja maka hahu tempo Portuguesa ba loke escola ida neโ€™e no loke Colegio Soibada. Hahu husi nebe igreja maka adopta lian tetun desde tempu luta ba ukun rasik aโ€™an no toโ€™o ohin loron sai lingua Nasional, tamba lingua tetun uluk sei sai lingua minoritario so etniku linguistic mambae maka sai lingua boโ€™ot liu iha tempo uluk.

Maibe ho misionario Portuguse ho misionario Timor oan sira liu-liu iha durante tempo luta toโ€™o agora maka tetun sai ona lingua ida ita bele dehan moderno, lingua operasional, lingua funsional ituan tamba ita hare lingua tetun lia fuan barak mai husi Lingua Potuguesa.

Husi parte seluk Diretor Escola Colegio Infante de Sagres Maliana, Padre Norberto iha lia fuan bemvindo introdus konaba presensa encola refere. Escola neโ€™e hari iha rai Maliana desde 13 de outubro 1948 nebe iha tinan kotuk selebra ona 77 anos presensa escola ida neโ€™e no iha inisio ida neโ€™e Amo Dom Martinho da Costa Lopes maka muda escola ida neโ€™e husi Bobonaro mai iha Maliana e nia hela iha Maliana durante tinan rua iha rai Aidabalete nebe oras neโ€™e dadaun hari cede suco Lahomea ba. Iha lideransa Amo Matinho da Costa Lopes nia hahu escola ida neโ€™e iha rai nebe agora dadaun escola neโ€™e hamrik bah o rai naran Lugululi.

Hahu uluk iha fulan Novembro 1949 Amo Martinho da Costa Lopes mai hela ona iha neโ€™e, no iha dia 12 de Outuro 1950 estudante no profesores sira besik ema 500 komesa hahu formasaun iha fatin ida neโ€™e.

Colegio Maliana ninia imfraestrutura sira hari durante tinan 10 nia laran, hahu 1950 toโ€™o mai iha 1960 no iha tinan ida neโ€™e mos iha festa amo Hendriqueano Infante nebe halo tinan 500 nebe governador iha momentu neba hamotuk ho Bispo iha momento neโ€™eba mai inagura Colegio Infante de Sagres Maliana h onia padroero Dom Hendrique Infante de Sagres.

Escola ida neโ€™e funsiona durante iha tempo Portuguesa durante tinan 25 nia laran hahu 1969 to’o 1975 molok funu. Depois de funu Colegio ida neโ€™e abandonado iha momentu ruma militares Indonesia maka mai uja fatin ida neโ€™e hanesan sira nia abrigu no iha tinan 1982 Padre Bervita sira ho Bispo Dili nia autorizasaun mai kontinua loke hikas eskola ida neโ€™e ho SMP no SPG nebe ikus mai nakfilak ba Secundaria Geral, e padre Bervita sira kaer eskola neโ€™e toโ€™o mai iha 2014.

Iha tinan 2014 tamba nesesidade Diocese Ninian nebe atu loke Seminario Minor hodi deside atu fo ba iha Padre Diosejano sira nia kaer, e hahu iha tinan 2017 Colegio Maliana loke mos Seminario Minor nebe simu kandidatu sira hodi eskola iha fatin ida neโ€™e neโ€™ebe prepara ba atu sai padre iha aban bairua nian.

Eskola ida neโ€™e desde hari laos atu forma deit ema nia kakutak maibe liu-liu iha valores, iha karakter no iha servi atu hola parte iha misaun servi ba povo, atu mos liberta povo husi kiak no beik. Bispo Maliana hare eskola ida neโ€™e hanesanmos momentum ida atu bele kontribui diak liu ba rai doben Timor Leste liu husi edukasaun ida nebe kualidade.

Ohin dia 08 de Janeiro 2026, ekipa apoio pakote emergencia responde ona ba komunidade iha Suco Aidabaleten, Posto Administrativo Atabae nebe hela fatin hetan estragus husi inundasaun nebe akontese iha dia 05/01/2026 liu ba, impaktu husi udan ben boโ€™ot, ho nuneโ€™e APA Atabae nafatin โ€œAgradese ba ekipa husi Municipio no Nasional nebe bele responde lalais ba komunidade nebe afetadu, masque sasan barak maka lakon no la konsege salva maibe graca de deus la halakon komunidade ida nia vidaโ€ Terik APA Atabae iha distrusaun material pakote emergencia.
Lalaok natureja nebe ita ema tenque simu realidade ida neโ€™e ho fuan no laran, buat hotu neโ€™e akontese tamba ita ema nia atetude ou lalaok rasik no ida fali mai husi lamentasaun komunidade rasik katak relasaun ho konstrusaun nebe maka ita nia estado halao agora em partikular ita hare liu ba iha konstrusaun ponte sira, realidade akontese katak udan ben tau lori material bobot sira mai husi foho, taka ou satan netik beโ€™e dalan no beโ€™e halai fatin laiha entaun tenque halai sae fali ba area komunidade sira nia hela fatin, aproveita iha biban ida neโ€™e presensa husi Autoridade Nasional, Autoridade Municipio persija hare ba kestaun hirak neโ€™e hodi tau kestaun ba desemvolvimento iha futuru mai, tamba ita lakohi akontesimentu sira hanesan neโ€™e mosu iha tinan-tinan no fatin nebe hanesan.
Akontesimento ida neโ€™e ita hotu la espera nebe, husi parte Municipio depois de hetan nomeasaun husi PAM orinte Secretario Asuntu Sosiais akompanha ekipa husi APC, PCM, CVTL hodi desloka kedan ba area refere hodi distribui material emergencia ba komunidade nebe afetadu ba inundasaun nebe akontesi iha semana liu ba. Distribusaun hirak neโ€™e baseia ba dadus nebe ekipa observa no alista baseia ba tipu estragus tuir nesesidade nebe komunidade neโ€™e rasik infrenta, hatoโ€™o husi Secretario Asunto Sosial.
Cruz Vermelha Timor Leste laiha buat ruma maka barak liu, maibe Cruz Vermelha ate adata serviso hamotuk ho Autoridade Protesau Civil atu bele fo tulun ba populasaun sira iha situasaun nebe governo persija Cruz Vermelha nia presensa, tamba ida neโ€™e ho oportunidade ida neโ€™e atu fo hanoin ba komunidade afetadu sira katak hahu agora ba oin ita hotu-hotu tenque muda ita nia hahalok no atetude sira iha autorijasaun de ambiente, tamba dala barak ita laiha konsiensia entaun situasaun sira neโ€™e sempre akontese, tenik coordenador CVTL Nasional.

Iha parte seluk fatin akontesimentu nebe maka komunidade hetan estragus kompanha komesa normalija fali ona ponte nebe intupidu no normalija fali beโ€™e mota hali tuir ninia fatin. Maibe husu nafatin komunidade nebe hela besik iha area nebe afetadu atu nafatin atensaun no kuidadu wainhira udan boโ€™ot atu nuneโ€™e bele fo seguransa nafatin ba ita ida-ida nia vida.

Ministerio Solidaridade Sosial e Inclusao no Centro Solidaridade Sosial e Inclusao de Bobonaro halao sorumutu avaliasaun ba implementasaun aktividades no programa sosial neโ€™ebe maka MSSI implementa iha Municipio Bobonaro.

Partisipa mos iha sorumutu refere Administrador do Posto nain 6, xefe do Sucos, commando PNTL, F-FDTL, parte relijiosos, director serviso Municipal no delegasaun teritoriais sira.

Objetivo husi sorumutu ida neโ€™e atu asegura implementasaun programa no aktividades MSSI nian, ba ema ho bens star sosial iha Municipio Bobonaro, inklui progresu atendementu sosial ba komunidade engeral no espisifikamente ba grupu vulnerable sira hodi hetan protesaun sosial no dignifika sira nia dignidade umano , iha sosiadade nia let sein diskriminasaun.

Tetu ba situasaun hirak nebe mensiona importante ba funcionario no parte relevantes hirak neโ€™ebe halao serviso iha asuntu sosia latu bele hatene progreso no obstaklu neโ€™ebe durante neโ€™e hasoru, no bele Hadia diak liu tan progresu atendemento sosial iha tinan 2026 neโ€™e nia laran. Sorumutu refere halao iha salao Administrasaun do Posto Maliana iha dia 07/01/2026

Bobonaro, 06 de Janeiru de 2026, Autoridade lokal ho komunidade sira husi sucu Ritabou, Posto Administrativo Maliana, Municipio Bobonaro. Halo audensia ho Sua Excelencia Presidente Autoridade Municipio Bobonaro Sr, Paulo Moniz Maia.Lic.Dir. ho Secretario Planeamento Autoridade Municipio Bobonaro.

Iha audensia ne,e koalia konaba projeitu irigasaun Genumatan iha suku Ritabou Posto maliana, nebe mak kaer husi kompania Bia Basan Mogen Unip.Lda,

Komunidade sira nia ejijensia ba Presidente Autotidade Municipio katak sira preokupa ho kompania refere seidauk finaliza projeitu refere hodi fo impaktu ba komunidade sira atu halo natar iha tempo udan, ho nune komunidade sira husu atu bele aselera lalais, se lae tinan ida ne,e komunidade sira iha suku Ritabou sei labele halo Natar nebe mak babain sira utiliza ba.

Iha audensia ne,e ikus hetan rejultadu nebe mak diak, no husi kompania konkorda no kolabora hamutuk ho komunidade sira atu bele finaliza lalais projeitu refere.

Remata @sorotan Media PAM Bobonaro.

ยฉ 2026 Autoridade Municรญpio de Bobonaro