TIMOR-LESTE MARKA DÉKADA IDA BA PROGRESU REDUSAUN POBREZA, REZULTADU HUSI DADUS NASIONÁL FOUN

23 October 2026

DÍLI-Tersa 20 Outubru 2026, Secretario Administração e Finanças Representa Presidente Autoridade Munisípiu Bobonaro ba Partisipa iha Lansamentu Timor-leste Sumáriu Kona-Ba Relatóriu Pobreza, Governu Timor-Leste liuhusi Ministério Finansas ohin fó sai rezultadu husi Peskiza Padraun Moris Timor-Leste nian (TLSLS-sigla inglés) 2024, ho dadus komprensivu dahuluk kona-ba bem-estar uma-kain nian iha nasaun ne’e durante tinan sanulu nia laran.

Dadus sira ne’e rekolla husi Institutu Nasional Estatistika Timor-Leste (INETL I.P.), husi fulan-Abril to’o Outubru 2024, no kobre uma-kain hamutuk 7,424 ne’ebe reprezenta husi nível nasionál no munisípiu.

Husi rezultadu sira ne’e konfirma progresu iha redusaun taxa pobreza iha dékada liubá no mos relata mudansa di’ak iha asesu ba servisu báziku sira, ne’ebé reflete aumentu iha padraun moris nian iha rai laran.

Taxa pobreza nasionál mai ho pursentu 37.0 iha 2024. Ida-ne’e signifika katak iha tinan 2024 Timor-oan liu 500,000 (rihun atus lima) moris iha liña pobreza nasionál nia okos husi US$2.31 ba ema ida kada loron.

Pobreza mosu barak liu iha área rurál sira, ho 45.5 pursentu husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos, kompara ho 18.4 pursentu husi populasaun iha área urbana.

Komparasaun direita husi dadus 2014 no 2024 la rekomenda tamba iha mudansa metodolójia ba TLSLS 2024.

Wainhira uza aprosimasaun metodolojia ida ne’ebé komparavél, pobreza nasionál tun ho pontu persentajen 11.4 dezde 2014, mudansa ida ne’ebé boot liu duké komparasaun direta ida husi estimasaun pontu dadus nian ne’ebé sujere (pontu persentajen 4.8).

Koefisiente Gini, sasukat ida ba dezigualdade ekonomia ne’ebé varia husi 0 (igualdade perfeita) to’o 1 (dezigualdade perfeita) mak 0.36 iha 2024, ne’ebé hatudu aumentu ida husi pontu 0.05 dezde 2014.

Konsistente ho redusaun iha pobreza monetária, padraun moris la’os monetária mós iha mudansa tuir tempu, liu husi asesu ba eletrisidade ne’ebé kuaze universal ona, asesu ba bee-hemu seguru ne’ebé aumenta, no persentajen husi uma-kain ne’ebé iha uma propriu mos aumenta. Indikadór ba edukasaun iha mudansa pozitivu.

Iha redusaun husi ema ne’ebé labele hakerek no le’e, no familia oituan de’it mak relata labarik sira husik eskola.

Maske iha duni progresu, maibe oportunidade mosu nafatin atu hamenus lakuna iha padraun moris ligadu ho abitasaun, saneamentu, enerjia moos, edukasaun, no saúde.

Governu Timor-Leste determina atu halo mudansa hirak ne’e ba resposta politika ne’ebé ho alvu, resposta politika bazeia ba evidensia.

“TLSLS 2024 hatudu progresu signifikativu hodi hamenus ki’ak no hadi’a padraun moris nian. Dadus indika saída mak ita bele halo atu hamenus disparidade no aselera redusaun pobreza. Governu sei uza dadus foun atu orienta elaborasaun politika tanba ita iha kompromisu atu atinji objetivu sira ne’e ba povu Timor-Leste.” Dehan Vise-Ministra Finansas Timor-Leste, Regina de Jesus de Sousa.

Timor-Leste nia liña pobreza nasionál reflete nesesidade báziku husi ema sira ne’ebé moris iha nasaun ne’e no sai hanesan referénsia ofisiál ba dezeñu politika no progresu monitorizasaun. Taxa pobreza nasionál ne’ebe publika ohin loron ho apoiu husi ekipa téknika Grupu Banku Mundial.

Liña nasionál la hanesan ho estimasaun bazeia ba liña pobreza internasionál tanba liña hirak ne’e serve objetivu diferente. Dadus TLSLS 2024 ne’e sei suporta estimasaun pobreza atualizadu haktuir liña pobreza internasionál sira, ne’ebé ita kalkula atu monitoriza redusaun pobreza globál.

“Relatóriu ida ne’e hatudu mudansa pozitivu ba padraun moris iha Timor-Leste dezde 2014” dehan David Freedman, Reprezentante Rezidente Grupu Banku Mundiál ba Timor-Leste.

“Grupu Banku Mundial iha kompromisu atu servisu hamutuk ho Governu Timor-Leste no parseiru sira hotu hodi halakon pobreza no alkansa prosperidade komún.”

Governu Timor-Leste no Grupu Banku Mundiál sei servisu hamutuk atu prepara avaliasaun komprensivu ida kona-ba kauza prinsipál husi pobreza no transforma dadus bazeia ba evidénsia nu’udar baze ba asaun prioridade hodi suporta atu aselera redusaun pobreza.

Dadus mikro husi TLSLS 2024 sei disponivél ba peskiza no dezenvolvimentu polítika sira ho protesaun ne’ebe adekuadu hodi garante konfidensialidade no privasidade husi respondente sira. Ida-ne’e sei ajuda atu hametin elaborasaun politika bazeia ba evidensia no informa jerasaun tuir mai kona-ba politika atu fornese kreximentu ne’ebé inkluzivu no reziliente liután.

#Media Ministerio Finansas

 #Media SECAM Administração e Finanças Bobonaro

Dili, 25 de Setembro 2026 – SECAM Administrasaun no Finansas Bobonaro Partisipa Reuniaun iha Salaun VIP MAE hodi “Diskute Preparativus Ba Komemorasaun (51) Aniversáriu Proklamasaun Independensia 28 Novembru”.

S.E. Ministru Administrasaun Estatal, Tomás do Rosário Cabral, Prezide Reuniaun hodi estabelese Komisaun Organizadora Téknika no seksaun espesializada sira ne’ebé funsiona hamutuk ho Komisaun Organizadora Serimónia Ofisiál ba Komemorasaun Aniversáriu Proklamasaun Independénsia República Demokrátika Timor-Leste nian ba dala-(51).

Perante reuniaun komisaun, S.E. Ministru MAE informa mos ba membru komisaun organizadora kona-ba servisu importante sira atu asegura organizasaun serimónia ofisiál ba komemorativa loron Proklamasaun Independénsia República Demokrátika Timor-Leste nian bele la’o ho diak.

Iha reuniaun komisaun, S.E. Ministru MAE informa ba komisaun nasionál sira atu halo kordenasaun hamutuk ho komisaun munisípal sira hodi prepara mos stand ba munisipius iha fatin serimónia. No servisu sira ne’e sei estabelese inisiu dia 20 Novembru hodi hasoru serimónia principál ne’ebé sei realiza iha loron 28 Novembru tinan ne’e.

Komisaun Organizadora Téknika no ninia seksaun espesializada sira ne’ebé sei funsiona hodi halo kordenasaun maximu ho instituisoens relevantes no membrus komisaun sei mai husi kada Ministerius hodi kordena no prepara atu nune’e realizasaun serimónia Proklamasaun Únilateral loron Independensia 28 Novembru nian bele la’o ho diak.

Reuniaun ba loron dahuluk nian ne’ebé hala’o iha sala reuniaun VIP MAE, hetan partisipasaun maximu husi representante sira husi ministeriu no PAM Viqueque hamutuk ho kargu Xefia sira iha MAE.

#Remata

#Média SECAM Adm. e Finanças

Dili, 25 de Setembro 2026 – SECAM Administrasaun no Finansas Bobonaro Ne’ebé Representa Presidente Autoridade Munisipiu Bobonaro Partisipa iha Enkontru Preparasaun ba Selebrasaun Loron Aihan Mundial nian iha Auditorio MAPFF Comoro-Dili.

 “CONSSAN-TL HO MEMBRU SIRA KONTINUA SORUMUTU DARUAK HODI DISKUTI PREPARASAUN BA SELEBRASAUN LORON AI-HAN MUNDIAL 2026”

Conselho Nacional Segurança e Soberania Alimentar e Nutricional Timor-Leste (Sigla Portugues CONSSAN-TL) ho membru sira kontinua sorumutu daruak hodi diskuti preparasaun ba selebrasaun Ai-han mundial 2026, atividade ne’e rasik realiza iha salaun Uma-Tali, Ministeriu Agrikultura Comoro, Dili.

APROVA ONA PROGRAMA BA SELEBRASAUN IHA NÍVEL NASIONAL NO MUNICIPAL MAK HANESAN:

NÍVEL NASIONAL

  • Tema Nasional “INVESTE IHA INOVASAUN, GARANTE SEGURANSA AI-HAN NO NUTRISAUN Feira Nasional;
  • Seminario Nacional;
  • Selebrasaun LAM 16/10/2026 Live Streming husi (RTTL/GMN TV)

NÍVEL MUNISPIAL

  • Feira konaba produtu Local: Lidera husi PAM Municipiu hanesan mos Presidenti Conssan-TL Municipal;
  • Seminariu;
  • Certames;
  • Kulinaria;

Sei organiza husi Conssan-TL, linhas sectoral, Munisipal, NGOs Intenasional e Nasional, Setor Privado, Religiojas, Estudantes no Agricultores Kada Municipio sira.

Partisipa iha sorumutu daruak ne’e mai husi, PAM ou Representante PAM sira, Lina sectoral, Ajensia UN, Parseiru Desenvolvimentu, seitor Privadu.

#Remata

#Média SECAM Adm. e Finanças

Bobonaru: 22 Setembru 2026 – SECAM Administrasaun no Finansas Representa Presidente Autoridade Munisípiu Bobonaro Partisipa iha atividade sensibilizasaun informasaun kona-ba prevensaun transmisaun HIV-SIDA; Munisípiu Bobonaru okupa pozisaun daruak iha Timor-Leste ho númeru kazu HIV-SIDA ne’ebé a’as, ho total ema 138 rejistadu. Dadus ne’e aprezenta hosi Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA, Institutu Públiku (INCIDA), Daniel Marçal, durante atividade sensibilizasaun no formasaun kona-ba prevensaun transmisaun HIV-SIDA iha Suku Raifun, Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, terça-feira (22/09).

Daniel Marçal hatete, tuir dadus hosi Koordenadór HIV-SIDA Munisípiu Bobonaru, munisípiu ne’e rejista ona total kazu HIV hamutuk 138, ne’ebé halo Bobonaru tama iha pozisaun daruak hafoin Munisípiu Dili.

“Maluk sira, hanesan ita boot sira hatene, Munisípiu Bobonaru sai nu’udar munisípiu ho númeru kazu HIV a’as liu iha Timor-Leste. Depois Dili, Bobonaro tama iha pozisaun daruak. Tuir informasaun ne’ebé ami hetan hosi Koordenadór HIV-SIDA Munisípiu Bobonaru, iha kazu HIV rejistadu hamutuk ema 138,” Daniel Marçal hatete ba meiu komunikasaun/jornalista sira.

Nia esplika, Munisípiu Dili rejista besik 2.000 kazu, enkuantu Suai no Oe-Cusse kada ida rejista liu 100 kazu. Iha nivel nasionál, total kazu HIV-SIDA rejistadu to’o ona 2.712.

“Tuir hau nia haree, Dili besik ona rihun rua (2.000) kazu, Suai liu atus ida (100), no Oe-Cusse liu atus ida (100). Iha territóriu nasionál, total kazu HIV-SIDA rejistadu to’o ona ema rihun rua atus hitu sanulu resin rua (2.712),” nia haktuir.

Daniel mos subliña aumentu kazu HIV-SIDA sai mehi/dezafiu ba Timor-Leste, liuliu iha prevensaun no kuidadu ba ema sira ne’ebé afetadu hosi HIV-SIDA.

“Problema ne’ebé ita hasoru mak falta ai-moruk no kuidadu ba ema sira ne’ebé moras. Liuliu ba joven sira, ita tenke tau atensaun. Risku ne’e la’ós de’it kona-ba HIV, maibé mos kona-ba ita nia moris no futuru,” nia afirma.

Nia apela ba komunidade, liuliu joven sira, atu aumenta koñesimentu kona-ba HIV-SIDA no mehi/adopta hahalok ne’ebé bele prevene transmisaun virus ne’e, nune’e bele proteje saúde no futuru.

Iha parte seluk, reprezentante Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Domingos da Costa, hatete katak presiza aumenta atensaun ba área sira ne’ebé konsidera vulnerável, hodi fasilita prevensaun, teste no asesu ba servisu saúde.

“Ita tenke buka fatin sira ne’ebé presiza ita tau atensaun, hodi halo prevensaun no fó servisu saúde, inklui fatin ba hasai ran ka halo teste. Bainhira ita la hatene fatin sira ne’e, ita sei difísil atu kontrola situasaun”, Domingos da Costa hateten.

Nia mos husu ba INCIDA, no organizasaun relevante sira atu kontinua apoia atividade edukasaun no sensibilizasaun to’o iha nível suku, hodi aumenta koñesimentu komunidade kona-ba HIV-SIDA no dalan atu prevene transmisaun.

“Ita labele husik situasaun ne’e kontinua. Ita tenke proteje joven sira iha ita nia bairru. Se iha atividade ka fatin sira ne’ebé bele aumenta risku, ita tenke fó orientasaun atu bele prevene problema iha komunidade”, nia reforsa.

Domingos mos subliña programa edukasaun no sensibilizasaun importante atu komunidade hetan informasaun kona-ba prevensaun HIV-SIDA no oinsá atu proteje saúde.

#Remata

#Média SECAM Adm. e Finanças

Atabae, 16 de Setembru 2026— Ohin, Secretario Administração e Finanças  Representa Presidente Autoridade Municipio Bobonaro Partisipa iha Atividade Cooperativa Credit Union LANAMONA realiza semináriu ho tema “GOVERNASAUN DI’AK HODI HAMETIN KONFIANSA PÚBLIKU”, iha Salaun Postu Administrativu Atabae, Munisípiu Bobonaro. Atividade ida-ne’e hetan partisipasaun husi

  1. Diretór Nasionál, nu’udar reprezentante Sekretáriu Estadu das Kooperativas;
  2. Sekretáriu Administração e Finanças nu’udar Reprezentante Presidente Autoridade Munisípiu Bobonaro;
  3. Administradór Postu Administrativu Atabae;
  4. Prezidente FENACULENDA-TL, hamutuk ho estrutura no membru sira LANAMONA.

Matéria semináriu aprezenta husi Bapak Vinsensius Deo, nu’udar Wakil Ketua Pengurus III, no Bapak Abdul Rahman, Kabid., husi KSP KOPDIT PINTU AIR ROTAT. Intervensaun husi Secretario Administração e Finanças nu’udar Reprezentante Presidente Autoridade Munisípiu Bobonaro enkoraja membru LANAMONA atu partisipa ho maksimu iha semináriu, hodi hetan no kompriede matéria sira ne’ebé aprezenta. Nia haktuir katak, se koñesimentu no matenek ne’ebé hetan husi semináriu bele aplika di’ak iha família no komunidade, sei kontribui ba dezenvolvimentu Aldeia, Suku, Postu Administrativu no Munisípiu. “Se Aldeia moris di’ak, Suku mos moris di’ak; se Suku moris di’ak, Postu mos moris di’ak; no se Postu moris di’ak, Munisípiu mos sei dezenvolve diak liu tan”.

Iha oportunidade hanesan, Prezidente FENACULENDA-TL mos haktuir katak kooperativa mak sai nu’udar baze importante ba dezenvolvimentu ekonomia família no sosiedade. Tanba ne’e, hametin kooperativa signifika mos hametin kapasidade ekonomia no moris di’ak membru sira no komunidade.

Semináriu ida-ne’e sai nu’udar espasu importante atu fahe koñesimentu no esperiénsia kona-ba governasaun di’ak, transparénsia, responsabilidade no konfiansa públiku, hodi hametin jestaun kooperativa no kontribui ba dezenvolvimentu ekonomia komunidade.

#Media SECAM Adm. e Finanças

© 2026 Autoridade Municipio Bobonaro